Bia這stockie reminiscencje
Z popio逝 lub iskry

Orla to niewielka osada w gminie Bielsk Podlaski. Kilka w御kich uliczek, t逝m amator闚 piwa z etykietk "Browar Dojlidy", komisariat, urz康 i g鏎uj帷a nad ca陰 zabudow b騜nica. Mimo po穎gi wojennej i czterdziestoletniej erozji trzyma si dzielnie. Przed rokiem by w niej jeszcze sk豉d koszy wiklinowych produkowanych dla Sp馧dzielni "Las". Kilkakrotny po瘸r, brak rynien, odpadaj帷y tynk, sadzawka za衫iast pod這gi i powybijane szyby dope軟iaj listy szk鏚.

Przy wej軼iu, na prawym filarze zachowa豉 si inskrypcja: "Jakim瞠 l瘯iem napawa to miejsce! Nic innego tylko dom Bo篡 (i brama do nieba)", (I Ks. Moj . 28.17). Miejscowo嗆 ta posiada bogat histori, kt鏎a nie jest do虺豉dnie zbadana przez brak do虺ument闚 spowodowany po瘸ra衫i, kt鏎e trawi造 miasto na prze貞trzeni wiek闚.

Najwi瘯szy po瘸r wybuch na rok przed rozpocz璚iem II wojny. Nigdzie nie wida wizerunku herbu - czarnego or豉 na czerwonym tle z toporem w prawej nodze - ustanowionego w 1643 roku przez ksi璚ia Janusza Radziwi陶a. Ju w XIV wieku wojny krzy穎we spowodowa造 du篡 nap造w wygna鎍闚 z Niemiec.

Na nowy teren emigranci przy要osili swoj kultur i j瞛yk, ale nie zaszczepili go w鈔鏚 rdzennych mieszka鎍闚. Jedyn metod wtopienia si nowo przyby造ch w spo貫czno嗆 Podlasia mog豉 by wtedy tylko asymilacja po陰czona z wynarodowieniem. Lecz oznacza豉by ona utrat warto軼i spo貫cznych i duchowych, kt鏎e wnoszono. W roku 1655 na 261 mieszka鎍闚 Orli przypada這 90 obywateli pochodzenia 篡dowskiego, lecz ju za 225 lat miasto liczy這 1812 mieszka鎍闚 wyznania moj瞠szowego, 539 os鏏 prawos豉wnych i dwie rodziny katolickie.

Jest tak瞠 czas pogrom闚 kozackich i walk rozp皻ywanych przez Chmielnickiego. I zn闚 zaczyna si emigracja. Tym razem ludzie w璠ruj ponownie z Polski i Ukrainy do Niemiec. Cz窷 zaklimatyzowa豉 si i pozosta豉 na "starych 鄉ieciach", tym bardziej, 瞠 otaczaj帷a miasto puszcza Bia這wieska udziela豉 ka盥orazowo schronienia zagro穎nym.

Zaczynaj tworzy si zr瑿y manufaktur i warsztat闚 wytwarzaj帷ych wyroby na bazie miejscowych surowc闚. Weinsteinowie buduj kaflarni, kt鏎a staje si miejscem pracy dla wielu. Ustalaj dzie jarmarku i doroczny targ w dniu Szymona i Judy . 圭i庵a on ludzi z okolicy. Po趴staj warsztaty krawieckie i rymarskie, garncarskie, szewskie i krawieckie. Nast瘼uje rozkwit rzemios豉. Tym bardziej, 瞠 ludzie wywodz帷y si z 砰d闚 nie maj przywileju nabywania ziemi uprawnej. Podnosi si og鏊na kultura terenu.

Synagoga, ten ogromny, jak na te tereny gmach, posiada nieznan genez. Legenda g這si, 瞠 jest to XVI wieczny zb鏎 aria雟ki, kt鏎y w XVIII wieku zosta sprzedany 砰dom za 10 tysi璚y groszy. Transakcja by豉 na tyle intratna, 瞠 spo貫czno嗆 chc帷 dokona zakupu zebra豉 pieni康ze te w ci庵u jednej nocy. Nie dopuszczono wi璚 do tego, aby sprzedaj帷y rozmy郵ili si. Tyle legenda, dokument闚 brak. Synagoga w Orli r騜ni si od innych osobliwym, wkl瘰造m po bokach dachem oraz lokalizacj. Gdyby by豉 budowana przez starozakonnych, to na pewno by豉by zlokalizowana obok przep造waj帷ego nieopodal strumyczka. Nikt z mieszka鎍闚 nie wie, gdzie m鏬 sta pa豉c zbudowany przez Krzysztofa Radziwi陶a w roku 1622, a zniszczony przez przemieszczaj帷e si z Lublina do E趾u wojska Sapiehy. Do嗆 dziwnie wygl康a te plac o wymiarach mniej wi璚ej sto na sto metr闚. Obro郾i皻y zewsz康 krzakami bzu, z ustawionym na 鈔odku krzy瞠m prawos豉wnym, sprawia szokuj帷e wra瞠nie. Mieszka鎍y twierdz, 瞠 jest to miejsce po spalonej przed dziesi徠kami lat cerkwi.

S這wa, opowiastki, wspominki - czy瘺y to wszystko co pozosta這 po 500-letniej historii 篡cia wielu rodzin 篡dowskich? Szalona historia drugiej wojny 鈍iatowej rozpocz窸a si wkroczeniem Niemc闚, znikni璚iem ich w ci庵u nocy nast瘼nej i pojawieniem si Armii Czerwonej. Przemieszczenie to da這 szans prze篡cia, tym, kt鏎zy uszli w g陰b Zwi您ku Radzieckiego.

Rok 1941 to ponowne wkroczenie Niemc闚. Zacz掖 si okres osadzania rodzin w getcie, rozpocz窸y si 豉panki, przymusowe roboty i rozstrzeliwania. Z pot逝czonych, cmentarnych nagrobk闚, je鎍y uk豉dali drog maj帷 w przysz這軼i prowadzi wojska Wehrmachtu w g陰b Rosji.

Pewnego dnia Niemcy zakazali wychodzenia komukolwiek z domu. Zacz窸a si pacyfikacja getta. Moja rozm闚czyni pami皻a ten dzie, jak wczorajsz niedziel. Ma te wiele niejasno軼i i pyta do tamtych dni, tamtego okresu nienawi軼i, terroru i masowych zab鎩stw. Chcia豉 瞠by jej szkolne kole瘸nki przechowa造 si u niej. Ale niestety. Musia造 wraca do getta, do rodzic闚. Mu貞ia造 tak zrobi aby ocali ich 篡苞ie. A je郵i zgin望 to z nimi. Pami皻a jak ojciec jej kole瘸nek z klasy, Sary i Hany Hapler m闚i w czasie docieraj帷ych tu pomruk闚 antysemityzmu, o ptaku Feniksie. By on obdarzony przez Boga wiecznym 篡ciem. Ale chc帷 篡 wiecznie musia si co jaki czas oczyszcza w ogniu i powstawa wtedy z popio逝 lub ostatniej iskry w nowej, wspanialszej postaci. - Tak m闚i ostatni Rabin Gminy Orla - Ela Hapler .

Jedynym pisanym dokumentem z tamtych lat, na kt鏎y natkn掖em si w czasie mojej dziennikarskiej penetracji, jest dziennik lekcyjny z roku szkolnego 1934/35. Na 430 uczni闚 przypada這 225 dzieci z rodzin 篡dow貞kich. W鈔鏚 nich Azor Szyfra , Bacharach Perla , Bertman Fejga , Choc Icko , Czy瞠wska Ma趾a, Grochowski Zelko , Herman An負oni, Iseruk Bej豉 i inni. Do klasy czwartej nie przeszed Silecki Lelik, kt鏎ego moja rozm闚czyni pani Nina pami皻a jako najwi瘯szego dowcipnisia w klasie. Jest te zdj璚ie 闚czesnych uczni闚 z klasy III i to wszystko.

W wyremontowanej synagodze b璠zie znajdowa這 si kino, biblioteka, dom kultury i Izba Pami璚i. W鈔鏚 zachowanych pami徠ek b璠zie tam na pewno wspomniany dziennik, zdj璚ia i inne pami徠ki, kt鏎e dotychczas znajduj si na wielu strychach.

Natkn掖em si na 郵ady Tory. Wyw璠rowa豉 ona z Orli w spos鏏 do嗆 ciekawy. Kolega przed oddaniem do naprawy starego, francuskiego zegara 軼iennego, kupionego tu po wojnie nie wiadomo od kogo, znalaz sk鏎zany zw鎩 zapisany jakim dziwnym pismem. Powiedzia o tym swojemu koledze ze studi闚, ten poprosi go o znalezisko. 奸ad zagin掖. U kilku os鏏 zbieraj帷ych starocie spotka貫m 鈍ieczniki chanukowe, za u jednego z malarzy amator闚 a簑row cz窷 besamin . Mo積a wi璚 mie nadziej, 瞠 to co ocala這 z zagi要ionego 鈍iata wr鏂i z rozproszenia do gotowego pomieszczenia w kamiennej b騜nicy.

M鎩 cykl "Bia這stockie reminiscencje" jest pomostem mi璠zy nowymi pokoleniami, a zaginionym 鈍iatem 砰d闚 polskich. Po czterdziestu latach zatar造 si w ludzkiej pami璚i nazwiska, fakty i zdarzenia. Trzeba je wi璚 odkurzy, aby 篡造, aby przypomina造 obecnym o nieobecnych. Aby po latach 篡dowskie cmentarze, synagogi i inne pami徠ki nie by造 tym, czym s dla wsp馧cze郾ie 篡j帷ych pos庵i na wys計ach Wielkanocnych. A swoj drog trzeba b璠zie wyst徙i na 豉mach lokalnej prasy z apelem do mieszka鎍闚 bia這stocczyzny aby zachowane relikwie kultury 篡dowskiej z terenu Orli i okolic zosta造 przygotowane do przekazania lub odsprzedania maj帷ej powsta Izbie Pami璚i.  

tekst: Wojciech Kassian-Semik
Powy窺ze opracowanie autorstwa nie篡j帷ego ju Wojciecha Kassiana-Semika
zosta這 opublikowane w 1985 roku w czasopi鄉ie "Fo趾s-Sztyme" (G這s Ludu) nr 28/4735.
Dzi瘯ujemy synowi Autora za udost瘼nienie artyku逝.

powr鏒 do strony g堯wnej