Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
ZΜT紟 (niem. Flatow)

Cmentarz 篡dowski w Z這towie jest oddalony oko這 450 m na p馧noc od centrum miasta, znajduje si po po逝dniowej stronie ul. Jerozolimskiej, na wzniesieniu zwanym 砰dowsk G鏎 (niem. Judenberg).

Data za這瞠nia cmentarza nie jest znana. Pierwsze wzmianki o jego istnieniu pochodz z 1690 roku. Cmentarz by wzmiankowany w przywileju nadanym 砰dom przez Augustyna i Marcina Dzia造雟kich w 1736 roku.

W latach 20. XX w. cmentarz sk豉da si z tzw. starej i nowej cz窷ci. Znajdowa造 si na nim nagrobki wykonane z granitu, piaskowca, 瞠liwa i drewna. Nagrobki zniszczone lub przemieszczone wzgl璠em miejsca poch闚ku by造 z這穎ne w formie piramidy. Przy cmentarzu znajdowa si budynek, pe軟i帷y przypuszczalnie funkcj domu przedpogrzebowego i str騜闚ki oraz gara dla karawanu.

Cmentarz uleg daleko posuni皻ej dewastacji po doj軼iu nazist闚 do w豉dzy oraz w kolejnych dekadach. Nagrobki u篡to do prac budowlanych. W wyniku zniszcze z naziemnej cz窷ci cmentarza pozosta tylko starodrzew d瑿owy.

Obiekt nie by wyszczeg鏊niany w spisach cmentarzy 篡dowskich sporz康zonych przez Urz康 Wojew鏚zki w Pile w latach 1983 i 1986. W karcie ewidencyjnej cmentarza z 1989 r. wykazano brak nagrobk闚, ogrodzenia, bramy oraz zabudowa cmentarnych.

W 1998 r. podczas prac drogowych na ul. Wa鎥owicza i ul. Reymonta odnaleziono cz窷 macew. Dzi瘯i Stowarzyszeniu Mi這郾ik闚 Z這towa fragmenty nagrobk闚 zabezpieczono w Muzeum Ziemi Z這towskiej. W 2002 r. macewy zosta造 wykorzystane do budowy lapidarium nawi您uj帷ego form do kopca, przed kt鏎ym umieszczono poziom tablic z napisem w j瞛ykach polskim, niemieckim i hebrajskim: "Na wieczn pami徠k ten pag鏎ek zosta wzniesiony z kamieni starych grob闚, by zachowa honor tych, dla kt鏎ych pomniki postawiono". Muzeum Ziemi Z這towskiej sporz康zi這 inwentaryzacj nagrobk闚.

Teren cmentarza jest nieogrodzony, jego granice s nieczytelne. W豉軼icielem cmentarza jest Gmina Z這t闚. Obiekt jest wpisany do gminnej i wojew鏚zkiej ewidencji zabytk闚, nie figuruje w rejestrze zabytk闚 nieruchomych wojew鏚ztwa wielkopolskiego.

Tekst: Krzysztof Bielawski
毒鏚這:
Archiwum Akt Nowych, Wydzia do Spraw Wyzna, sygn. 132/304, Obiekty judaizmu wojew鏚ztwa pilskiego, k. 6-9.
Cmentarz 篡dowski w Z這towie z ksi捫ki Fridrika Brandta z 1926 r., "Halo, tu Z這t闚" 1998, nr 13, s. 4-5.
Grecki H., Karta cmentarza nr 14296 , [bmw] 1989.
Palacz T., ㄆczak T., Z這t闚 , [w:] Wojew鏚ztwo wielkopolskie. Cmentarze 篡dowskie. Weryfikacja zasobu wykonana przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, red. M. Rymkiewicz, I. Kosyl, [kps] Warszawa 2018.
Zdrenka J., Cmentarz 篡dowski w Z這towie [online] https://zlotowskie.pl/artykul/cmentarz-zydowski-w/1005197 [dost瘼: 09.11.2022].

fot. Arkadiusz 安iniarski fot. Arkadiusz 安iniarski fot. Arkadiusz 安iniarski fot. Estera 5

Carl Friedrich Brandt o cmentarzu 篡dowskim w Z這towie w 1926 roku. 毒鏚這: Cmentarz 篡dowski w Z這towie z ksi捫ki Fridrika Brandta z 1926 r., "Halo, tu Z這t闚" 1998, nr 13, s. 4-5.

Cmentarz 篡dowski znajduje si na g鏎ze, kt鏎a by豉 wa貫m ochronnym w zal捫kach miasta Z這towa. Otoczony wok馧 jeziorami i 陰kami jest jednym z najpi瘯niejszych zak徠k闚 naszej miejscowo軼i. Rzadko mo積a spotka taki pe貫n atmosfery cmentarz, jak ten ze starodawnymi d瑿ami, poro郾i皻ymi mchem starymi kamieniami. Ten cmentarz ol郾i ju niejednego znawc sztuki. Wst瘼uj帷 na t g鏎 i rozgl康aj帷 si woko這, jest si ol郾ionym pi瘯nymi obrazami, kt鏎e nam si prezentuj. Nast瘼nie kieruje si wzrok w stron cmentarza. Te stare, pojedynczo stoj帷e d瑿y i te malownicze grupy drzew, nadaj temu miejscu co niesko鎍zenie 鈍i徠obliwego. Tu mog造 si drzewa-olbrzymy rozwija jak B鏬 pozwoli, bez przerzedzania i przycinania. [...]

Pomi璠zy rz璠ami drzew pochowano zmar造ch i postawiono im przecudne pomniki, po cz窷ci dzie豉 kamieniarstwa i rze嬌iarstwa. Przy tym to nie s okaza這軼i, kt鏎e si narzucaj, ale dzie豉, kt鏎e skromnie swoje pi瘯no objawiaj. Tu stoj pomniki w stylu baroku, stylu warkoczowego i biedermeierowskiego. Napisy na nich cz窷ciowo nie do odczytania, ale korynckie g這wy filarowe, muszle, ozd鏏ki, kwiaty i pn帷za wy豉niaj si spod wybuja貫go, obfitego mchu, jakby szaro-zielonym aksamitem obci庵ni皻e. Tu spoczywa Jakub Feiwil - 鈍i皻y cz這wiek, rabin o wielkim znaczeniu. Rok jego 鄉ierci to prawdopodobnie 1694 r. Tu le篡 rabin Akiba Beth Aisch - pogromca ognia, kt鏎y p這mienie p這n帷ej 鈍i徠yni do jeziora prowadzi i utopi si. Rok jego 鄉ierci to prawdopodobnie 1774 r. Epigraf na jego grobie brzmi: B鏬 m闚i do Jakuba: Wznie si wy瞠j nad Betel. Mn鏀two pi瘯nych pomnik闚 ma napisy trudne do odczytania. A to jest wielka i trudna praca, kt鏎a tylko przez dobrego eksperta sztuki i znawc j瞛yka hebrajskiego rozwi您ana by mog豉. [...]

Tu i tam stoi jeszcze pomnik z drewna, z jednego pnia wyci皻y i rze嬌iony. Przetrwa造 one 瞠liwne pomniki i kamienne tablice chrze軼ija雟kich cmentarzy. Nawet najbiedniejszy m鏬 sobie na taki znak czci dla swych zmar造ch pozwoli. Obok pe軟ych kunsztu pomnik闚 s tak瞠 i zwyk貫. Roz逝pany i znaleziony kamie, na kt鏎ym jest wyryty napis, jest on prawie nie do rozpoznania, sprzed trzystu lat. W cieniu starych drzew wyrastaj one z trawy i wygl康aj szczeg鏊nie nastrojowo. Te, kt鏎e z biegiem czasu przewr鏂i造 si, stoczy造 z g鏎y albo wywleczone zosta造, pozbierano i u這穎no w piramid, na kt鏎ej umieszczono tablic pami徠kow z napisem: "Na wieczyst pami徠k". To wzniesienie powsta這 z kamieni dawno ju zapad造ch grob闚, 瞠by uszanowa godno嗆 tych zmar造ch, kt鏎ymi jako pomniki zosta造 postawione.

A teraz zejd幟y z tej g鏎y cmentarnej w kierunku nowego cmentarza [...] . Tu panuje nowoczesno嗆. Rz璠y grob闚 za這穎ne, ponumerowane wed逝g jednego z這towskiego wzoru. Pomniki produkcji ta鄉owej, fabrycznej. Polerowany granit, kt鏎ego z這te litery o郵epiaj oczy. Masy kamieni pe軟e pychy przyt豉czaj otoczenie, rozprzestrzeniaj si obok niecek cementowych 豉鎍uch闚, sztab闚 krat, jak gro幡e oszczepy. Pi瘯nie i nastrojowo na modnych polach grobowych, z kt鏎ych prawdziwa natura i sztuka zosta造 wygnane.

Stary g鏎ski cmentarz za這穎ny zosta bez planowania, naturalnie dostosowany do okolicy, za nowy le篡 na zboczu, pomi璠zy dwoma jeziorami.

Poszukujemy wszelkich informacji o tym cmentarzu: jego historii, wygl康zie przed wojn i po jej zako鎍zeniu, procesie dewastacji, nagrobkach znajduj帷ych si poza cmentarzem.
Korespondentom gwarantujemy dyskrecj.
Teksty i zdj璚ia s chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materia堯w mo磧iwe wy陰cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas