Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
NOWY TARG

Cmentarz żydowski w Nowym Targu został założony nie później niż w 1869 r., przy drodze do Gronkowa, obecnej ul. Jana Pawła II. Cmentarz zajmuje działkę o nieregularnym kształcie i powierzchni 5540 m kw. ha (według danych Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z 1964 r. - 1 ha).

W 1880 r. na cmentarzu pochowano chasydzkiego rabina Jakowa Jokila Hirsza syna Mordechaja Zewa Wolfa, ucznia Chaima Halberstama z Nowego Sącza, autora księgi Birkat Jakow.

Podczas drugiej wojny światowej cmentarz stał się miejscem egzekucji. Do największej z nich doszło 30 sierpnia 1942 r., podczas likwidacji miejscowego getta. W tym dniu na cmentarzu Niemcy rozstrzelali według różnych źródeł od kilkuset do około 2000 osób. Ciała zamordowanych pochowano w zbiorowych mogiłach w miejscu kaźni.

W tym czasie rozpoczęła się dewastacja cmentarza, prowadzona przez Niemców i niektórych mieszkańców Nowego Targu. Macewy posłużyły do budowy Szkoły Dowódców Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Rabce, między innymi szerokich schodów prowadzących na plac apelowy. Na rozkaz komendanta szkoły Wilhelma Rosenbauma żydowscy robotnicy przymusowi układali je epitafiami do góry, a z nagrobków z czarnego marmuru wykonali orła - herb III Rzeszy. Świadkiem budowy i użytkowania schodów był Zdzisław Olszewski, który w 1997 r. napisał: "Hebrajskie napisy wyryte na płytach Schodów Rosenbauma oglądali z uznaniem i pękali ze śmiechu rozmaici dygnitarze SS, SA i SD, których Rosenbaum celowo zapraszał na te świętokradcze, hitlerowskie dziwowiska". Podczas eksterminacji nowotarskiej społeczności żydowskiej w 1942 r. kilkunastu Żydów zostało zmuszonych do usunięcia części nagrobków i wykopania w ich miejscu dołu na grób zbiorowy. W 1945 r. jednostka wojskowa w Nowym Targu użyła macew do utwardzenia lotniska. Proces dewastacji był kontynuowany także w latach późniejszych. Część macew wykorzystano do utwardzania ulic przy dawnym targowisku.

W 1945 r. Powiatowy Komitet Żydowski w Nowym Targu wzniósł nad masowym grobem ofiar Zagłady pomnik z napisem: "Naszym braciom męczennikom Żydom, mieszkańcom Nowego Targu i Podhala, zamordowanym przez zbrodniarzy hitlerowskim oraz zmarłym, których mogiły zostały zbezczeszczone. Niechaj pomnik ten będzie symbolem wiecznej o nich pamięci". Uroczystość jego odsłonięcia miała miejsce 2 września 1945 roku.

Ostatni pogrzeb odbył się w 1946 r. Pochowano wtedy Dawida Grassgruena - ocalałego z egzekucji dokonanej przez Niemców na cmentarzu 30 sierpnia 1942 r. i zastrzelonego przypuszczalnie tzw. "żołnierzy wyklętych" 10 lutego 1946 r. w jego domu przy ul. Krzywej 10.

4 listopada 1964 r. Minister Gospodarki Komunalnej podpisał zarządzenie o zamknięciu cmentarza. W załączonej dokumentacji podano, że cmentarz zajmuje parcele nr 9430/2, 9428/2, 9432, 9431 o łącznej powierzchni 1 ha.

W 1990 r. Ziomkostwo Żydów z Nowego Targu i Podhala przeprowadziło na cmentarzu prace restauracyjne. Obiekt został uporządkowany i ogrodzony.

W 2005 r. z inicjatywy rabina Mendla Reichberga powstał projekt odbudowy ohelu na grobie Jakowa Jokila Hirsza. Plan nie został zrealizowany, udało się jedynie ustawić nową macewę. W 2021 r. Fundacja Rodziny Popielów "Centrum" doprowadziła do przewiezienia na cmentarz części nagrobków użytych do utwardzenia lotniska.

Na cmentarzu znajduje się nie mniej niż kilkadziesiąt stel z czytelnymi inskrypcjami, liczne podstawy zniszczonych nagrobków oraz powojenne pomniki ku czci ofiar Zagłady.

Teren jest ogrodzony. Zamiar wejścia na cmentarz należy zgłosić osobie przechowującej klucz (tel. 791 649 941).

Częściowy spis nagrobków. Opracował K. Bielawski na podstawie fotografii Sally Mizroch

Imię Imię hebrajskie Imię ojca Nazwisko Data śmierci Informacje dodatkowe
Anna Chana Bluma Icchak Blau 02.06.1930 Nazwisko rodowe: Steiner. Żyła 49 lat
Fischel Efraim Fiszel Izrael Frey 01.03.1933 Żył 68 lat
Samuel Szmuel Awraham Glücksman [...] ijar 5651
Salomea Sara Mosze Goldfinger 04.05.1884 Żyła 70 lat
Henryk Henoch Gutfreund 1935
Hanna Gutfreund 18.06.1943 Ofiara Zagłady
Nela Henoch Margulies 1943 Nazwisko rodowe: Gutfreund. Nagrobek symboliczny, zamordowana w Bełżcu
Salomea Henoch Margulies 1943 Nazwisko rodowe: Gutfreund. Nagrobek symboliczny, zamordowana w Bełżcu
Fredzia Margulies 1943 Nagrobek symboliczny, zamordowana w Bełżcu
Dosia Margulies 1943 Nagrobek symboliczny, zamordowana w Bełżcu
Arnold Arie Gutfreund 18.06.1942 Ofiara Zagłady
Eleonora Gutfreund 1942 Nagrobek symboliczny, zamordowana w Bełżcu
Wigder Leib Awigdor Jehuda Isachar Hammerschlag 20.10.1902
Reicel Hinde Hammerschlag Żyła 82 lata, nagrobek z zakładu Wulkana w Bielsku
Gizela Herz [...].07.1889 Żyła 15 lat
Eliezer Litman Jehuda Frey 12.11.1912 Żył 76 lat
Jakob Mandel 16.04.1904 Urodzony 14.12.1856
Icchak Aharon Naftali 05.03.1939
Jan Braun 21.08.1926 Doktor medycyny, odznaczony Virtuti Militari, zginął tragicznie w Tatrach
Jechezkiel Mordechaj Dow Pufka (?) 05.02.1929
Hendel Izrael Chaim 5695 r. (10.09.1934 - 27.09.1935).
Chana Jehuda (?) Cwi Morgenbesser 18.11.1879
Ita Szlomo Wildfeuer 19.07.1869
Gitel Awraham Steiner 06.08.1833 Mąż: Szmuel
Amelia Malka Awraham Ferber ur. 29.04.190[...], zm. 21 szwat 569[...]
Jakow Jokil Mordechaj Zew Wolf Hirsz 1880 Rabin, autor księgi Birkat Jakow
Salomon Dröhlich
Regina Rywka Awraham Demiany 09.04.1935 Nazwisko rodowe: Silbering. Urodzona 1863 r.
Abraham Awraham Baruch Silbering 23.03.1905
Jentl Süssmann
Josef Josef Kalonimus Eleazar Syrop 31.05.1936 Urodzony 28.10.1866
Sali Sara Syrop 08.09.1888
Berta Bejla Syrop 30.04.1884
Ernest Geissler Nagrobek znaleziony w Aeroklubie
Wihelm Riegelhaupt Z Zakopanego
Szymeon Pesach Dawid 23.08.1934 ha-Lewi
Cwi Hirsz Dawid Stiller 19.08.1903  

tekst: K. Bielawski
Źródło:
AAN, Ministerstwo Gospodarki Komunalnej, sygn. 9/35, Decyzje o zamknięciu i przeznaczeniu ich na inny cel
w województwie krakowskim.
Rapta M., Tupta W., Moskal G., Mroczne sekrety willi "Tereska": 1939-1945, Wadowice 2009.
Panz K., "Dlaczego oni, którzy tyle przecierpieli i przetrzymali, musieli zginąć". Żydowskie ofiary zbrojnej przemocy na Podhalu w latach 1945-1947, "Zagłada Żydów. Studia i Materiały", nr 11 (2015).
Panz K., Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu w perspektywie mikrohistorycznej - głosy, obrazy, przybliżenia i oddalenia, praca doktorska obroniona na Uniwersytecie Warszawskim, Warszawa 2018.
foto: Joanna Słońska
Kliknij tu, by obejrzeć film nakręcony na tym cmentarzu

Brama cmentarza żydowskiego w Nowym Targu Nowy Targ - pomnik ku czci ofiar Zagłady Grób rabina Jakowa Jokila Hirsza syna Mordechaja Zewa Wolfa Cmentarz żydowski Nowy Targ
Cmentarz żydowski Nowy Targ Cmentarz żydowski Nowy Targ Cmentarz żydowski Nowy Targ Cmentarz żydowski Nowy Targ
Poszukujemy wszelkich informacji o tym cmentarzu: jego historii, wyglądzie przed wojną i po jej zakończeniu, procesie dewastacji, nagrobkach znajdujących się poza cmentarzem.
Korespondentom gwarantujemy dyskrecję.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas