Bia這stockie reminiscencje
Na wysokim brzegu

W XV wieku najwy窺zy rabin Moj瞠sz Iserles pisa do przyjaciela w Niemczech: "ucieszy貫m si wiadomo軼i, 瞠 przybywasz do Polski. Dobrze, 瞠 wracasz do kraju, gdy tu panuje spok鎩, a nienawi嗆 chrze軼ijan wobec 砰d闚 nie jest tak wielka jak w Niemczech. Daj Bo瞠, aby to przetrwa這 do nadej軼ia Mesjasza". Takie, stosunki panowa造 kiedy w Polsce. Czas ten sprzyja masowemu osiedlaniu si 砰d闚 na terenie Podlasia. Tolerancja plus uchwa豉 przeciwko oszczerstwie o mordach rytualnych spowodowa豉, 瞠 kr鏊owie i o鈍iecona magnateria starali si osiedla na swoich w這軼iach 砰d闚. Odpowiada豉 im gospodarcza pr篹no嗆 i zmys handlowy. Lubomirscy, Braniccy i Radziwi陶owie 軼i庵ali na swoje posiad這軼i rodziny 篡dowskie.

Obecny Mielnik to siedziba gminy z przebogat histori, Uni Mielnick, dawnym XVI-wiecznym portem rzecznym i wieloma innymi pozosta這軼iami dawnej 鈍ietno軼i. Zbudowana w 1920 roku b騜nica stoi do dzisiaj. Do niedawna mie軼i豉 si w niej piekarnia. Od kilku lat funkcja jej zmieni豉 si - jest siedzib s逝瘺y rolnej i magazynem zbo穎wym. Okres 鈍ietno軼i Mielnika min掖. Dzisiaj, w ko鎍u XX wieku, nikt nie jest w stanie wskaza, gdzie znajduje si synagoga - oczywi軼ie, gdzie jest magazyn zbo穎wy to ka盥y wie. Starsza pani, mog帷a pami皻a lepsze czasy nie kwapi si do podejmowania temat闚 篡dowskich. Odchodzi. Kolejna rozm闚czyni pami皻a b騜nic, gdy by豉 鈍i徠yni Pana. Pani Wiera wspomina: "Przy wej軼iu wisia造 tablice z przykazaniami, kt鏎e 砰dzi wchodz帷 ca這wali. Kobiety modli造 si w innych pomieszczeniach ni m篹czy幡i. Do mod堯w przebierali si w czarno-bia貫 szaty. Na co dzie 砰dzi zajmowali si handlem. Mo積a by這 kupi wszystko, 郵edzie, tyto i rowery, a w sklepach 這kciowych materia造 na koszule i bluzki. Gospodarzyli te, ale nie mieli swoich koni. Przychodzili do rolnika i wynajmowali go do pracy. Ten zaora koniem, zasia, a potem my, kobiety by造鄉y zatrudniane przy 積iwach. P豉cili, a my pracowali鄉y. Krowy na zim oddawali rolnikom. Jedli skromnie. 奸edzie z kartoflami, mleko, kluski.

安i皻a zaczynali w pi徠ek po zachodzie s這鎍a. W domach by這 ju wszystko naszykowane, wysprz徠ane a w oknach pali造 si 鈍iece. W szabat ka盥y 砰d zak豉da bia造 p豉szcz obszyty czarnymi wst捫kami i w tym szed do 鈍i徠yni. Potem przywi您ywali sobie do g這wy takie ma貫 pude趾o i modlili si - snuje swoj opowie嗆 babcia Pawluczuk. Dobrzy to byli ludzie. Jak kto potrzebuje pieni璠zy, to p鎩dzie do 砰da a ten po篡czy. Dobrzy byli. A jak przyszli Niemcy, to rabin wyszed do nich i m闚i, 瞠 przyszed ten czas, 瞠 zbli瘸 si zag豉da. Nie narzekajcie, m闚i, nikt nas nie obroni... - ale nie wiem jak si nazywa ten ich ksi康z. Gdy by豉m ma陰 dziewczynk, to podgl康a豉m z drzewa 郵ub. Pan m這dy siedzia z rabinem przy stole i rozmawiali. Obok sta gramofon. A m這da w innym domu siedzia豉 przy stole, obok niej dwa fikusy, a z boku matka z siostrami i te rozmawia造. Ta鎍e by造 w domu m這dej. Jak ju by豉 m篹atk to zaraz obcinali jej w這sy i zak豉dali peruk. Kobiety przygotowywa造 poci皻y papier kolorowy. W ko鎍u pan m這dy szed i ni鏀 bia造 szal. Za nim orszak starszych 砰d闚. Podszed do panny m這dej i zarzuci jej ten szal na oczy, a matka z siostr zawi您a造. M這dy za ty貫m wychodzi a kobiety posypywa造 go tymi papierkami. Stawa w ko鎍u pod baldachimem i matka przyprowadza豉 pann m這d. Stawiali szklank i panna m這da postawi豉 na niej nog, a na jej nog stawia swoj stop pan m這dy, nacisn瘭i i zdusili t szklank. A potem rabin zacz掖 czyta i wszyscy modlili si. Uczyli si w innej szkole ni my - snuje swoj opowie嗆 babcia. Nauczycielem ich by rabin. Gdy przysz這 si do sklepu 穎ny rabina, to wida by這, 瞠 ch這pcy siedzieli z nosami w ksi捫kach.

Uczyli si. Jak ich Niemcy zabrali do getta, do Siemiatycz to nikt ju potem nie pokaza si. Ich ogrody zaros造, wi瘯szo嗆 dom闚 spali豉 si, a nazwisk to ja wtedy nie zna豉m, wi璚 nie pami皻am ju jak si kto nazywa - doko鎍zy豉 swoj opowie嗆 babcia Wiera".

Lepsza sytuacja jest w pobliskim Niemirowie. Wprawdzie po drewnianej b騜nicy nie pozosta nawet 郵ad, ale zosta cmentarz. Jego osobliwe po這瞠nie pozwoli這 na ocalenie nagrobk闚. Strze穎na granica i wchodz帷y w jej obr瑿 cmentarz sprawi, 瞠 macewy przetrwa造. Czas nieub豉ganie zaciera 郵ady, erozja niszczy zabytki minionej cywilizacji. Chc 鄉ia這 stwierdzi, 瞠 uwa瘸m za nonsensown ochron zabytk闚 w szerokim tego s這wa znaczeniu. G這simy, 瞠 ha鎟 jest, gdy co starego si wali. A przecie wstyd jest wtedy, gdy nowo wybudowany dom rozsypuje si po oddaniu go do u篡tku. Stare domy to nie znaczy zabytkowe. Nie mo積a popiera i odnawia wszystkiego, co stare. Przepisy nasze nakazuj chronienie wszystkiego, co liczy ile tam lat, bodaj osiemdziesi徠. Ochron rozumiem jako restauracj i dbanie o starannie wyselekcjonowane zabytki architektury. Nale篡 tak post瘼owa po to, aby obecne i przysz貫 pokolenia mia造 mo磧iwo嗆 obcowania z przesz這軼i. S康z, 瞠 trudno normalnemu odbiorcy wej嗆 w cudowny klimat opowiada na przyk豉d Mendele Mojcher Sforima, kt鏎ych to akcja toczy si w G逝psku - ma造m 篡dowskim miasteczku. Znaj帷 te opowiastki i goszcz帷, w takich Milejczycach, widzi si realnie to co przed laty opisywa autor.

Skoro jest w Polsce jeszcze kilkadziesi徠 takich mie軼in, to warto by pokusi si o nadanie jednemu z nich rangi Pa雟twowego Muzeum Sztuki 砰dowskiej. W nim te znalaz這by siedzib Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Kultury 砰dowskiej Bia這stocczyzny. Wprawdzie losy zaginionych jednostek, rodzin i spo貫czno軼i 篡dowskich r騜ni si mi璠zy sob - lecz 陰czy je wsp鏊ny mianownik, to jest spo貫czny interes ocalenia resztek przebogatego 鈍iata 砰d闚 polskich.

Realizuj帷 cykl "BIAΜSTOCKIE REMINISCENCJE" odwiedzi貫m du穎 miasteczek, dawnych centr闚 篡dowskich. W wielu z nich nie ma niczego poza wspomnieniami niekt鏎ych os鏏. Inne mie軼iny zniszczy豉 II wojna 鈍iatowa. Nie ocala這 nic. Jeszcze inne pozbywa造 si starych ruder i teraz triumfuje tam wielka p造ta lub pustaki. Ale s i pere趾i do kt鏎ych mo積a zaliczy Milejczyce. Domy wok馧 rynku nad kt鏎ymi g鏎uje synagoga. Du篡 dom rabina i za nim szereg oryginalnych domk闚, w kt鏎ych dawni w豉軼iciele mieli sklepy. Charakterystyczne schodki prowadzi造 klienta do kantoru. Okna z metalowymi sztabami, zabezpieczaj帷ymi przed z這dziejami i cmentarz z kilkoma ocala造mi macewami. Z drugiej strony miasta dzia豉 kaflarnia Lewinsona, stanowi帷a do dzi 廝鏚這 pracy wielu mieszka鎍闚. W domu dawnego w豉軼iciela znajduje si przeniesiona przed kilkoma miesi帷ami z b騜nicy, biblioteka gminna. W domu by貫go rabina Aarona Tamares wszystko zachowa這 si w dobrym stanie, herbat by貫m podejmowany w pokoju, kt鏎y by sal s康u kahalnego. Wy這穎ny by parkietem z gwiazd Dawida, za sk豉d s璠ziowski oddziela豉 od oskar穎nych bariera. Wad Milejczyc jest to, 瞠 nie tu lecz w Tykocinie zainwestowano pieni康ze w "synagog-muzeum". Ale mo瞠 to i lepiej. Bo dzie豉 sztuki u篡tkowej i sakralnej rozproszone po muzeach i prywatnych kolekcjach pozostaj poza kr璕iem widz闚. I mo積a, przy okazji urz康zania muzeum zaj望 si ponownym wyszukiwaniem ich.

W cyklu "BIAΜSTOCKIE REMINISCENCJE" zajmowa貫m si odkurzaniem przesz這軼i i ocalaniem od zapomnienia tego co warto przechowa dla przysz造ch pokole. Po odwiedzeniu kilkunastu miasteczek, w鈔鏚 nich: Siemiatycz, Orli, Bociek, Mielnika, Tykocina, Knyszyna i Milejczyc spotka貫m wielu ludzi, kt鏎ym nieobce s tematy 篡dowskie, ludzi kt鏎zy ch皻nie pomog w zdobyciu pieni璠zy na prace konserwatorskie, ludzi-tw鏎c闚, kt鏎zy sporz康z katalogi fotografii i grafik rozsianego w terenie pi瘯na. Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury 砰dowskiej w Krakowie napisa: ,,Z rado軼i przyj瘭i鄉y wiadomo嗆 o powo豉niu analogicznego do naszego Komitetu dla bia這stocczyzny. (...) Je郵i chodzi o w豉sne finansowe inicjatywy, to organizowali鄉y zbi鏎ki pieni篹ne. Staramy si prowadzi dzia豉lno嗆 interwencyjn zwracaj帷 si do odpowiednich czynnik闚, a tak瞠 do opinii spo貫cznej w sprawie ratowania zagro穎nych zabytk闚".

Ocala貫 macewy na wysokim brzegu Bugu czekaj na powr鏒 z diaspory.

tekst: Wojciech Kassian-Semik
Powy窺zy artyku autorstwa nie篡j帷ego ju Wojciecha Kassiana-Semika
zosta opublikowany w czasopi鄉ie "Fo趾s Sztyme" (nr 14/1986).
Dzi瘯ujemy synowi Autora za udost瘼nienie artyku逝.

Jeszcze kilka s堯w o Mielniku

Bardzo wzruszony czyta貫m artyku zamieszczony w "Fo趾s-Sztyme" (nr 14 z 5 kwietnia br.) pt. "Bia這stockie reminiscencje" opowiadaj帷y o moim rodzinnym miasteczku Mielnik, kt鏎y do wojny znany by jako Mielnik nad Bugiem. Materia to cenny, niemniej jednak przedstawiony w nim obraz 砰d闚 mielnickich w niekt鏎ych stwierdzeniach odbiega od 闚czesnej rzeczywisto軼i. Pozwalam wi璚 sobie przekaza kilka uwag, kt鏎e skoryguj zawarte w artykule informacje.

W opracowaniu tym nie wspomniano o "glince" Mielnickiej, gdzie przedsi瑿iorstwo 砰d闚 wyj徠kowo przyczyni這 si do jej szerszego rozwoju i kt鏎a dawa豉 prac miejscowym mieszka鎍om i ludziom z okolicy.

Stwierdzenie, 瞠 "na co dzie 砰dzi zajmowali si handlem" jest dalekie od rzeczywisto軼i. Z oko這 50-ciu rodzin 篡dowskich Mielnika tylko 4 mia造 sklepy spo篡wcze, a w鈔鏚 nich najwi瘯szy nale瘸 do P. Radzy雟kiego, kt鏎y m.in. sprzedawa troch towar闚 這kciowych, lecz aby kupi lepszy materia ubraniowy trzeba by這 jecha do Siemiatycz. Pozosta貫 sklepy to ma貫, biedne sklepiki z tanimi produktami. Wymieniony Icko troch handlowa ko闓i, lecz przede wszystkim zarabia na 篡cie jako furman.

Reszta 砰d闚 to przewa積ie rzemie郵nicy - krawcy, szewcy, 1 stelmach, 1 rymarz, kilku cie郵i i stolarzy. Rodzina Gard闚 mia豉 olejarni, Szachna mia prom rzeczny, by豉 te koszerna jatka mi瘰na, a tu przed wojn kilku 砰d闚 wesz這 do sp馧ki z Polakami i uruchomili fabryk kafli. Moja rodzina z dziada pradziada trudni豉 si kowalstwem (st康 te moje nazwisko) i by豉 jedyn w mie軼ie, kt鏎a zajmowa豉 si rolnictwem. To chyba o nas opowiada "babcia Wiera", 瞠 nie mieli鄉y konia. Prawda, ale to by這 tylko przez kilka lat przed wojn, bo przed tym mieli鄉y konie, nawet bardzo dobre. Krowy oddawali鄉y na zim okolicznym rolnikom, poniewa bali鄉y si sekwestratora bowiem byli鄉y winni du膨 sum z racji zaleg造ch podatk闚, a nigdy nie mo積a by這 przewidzie kiedy z這篡 nam wizyt.

砰dzi Mielnika byli biedni, niewielu posiada這 w豉sne domy. Opr鏂z rzemie郵nik闚 by這 chyba z 20 furman闚, znanych jako "Ba豉gu造", kt鏎zy przewozili glin z Mielnika do fabryk kaflowych w Siemiatyczach.

W Niemirowie, jak pisa貫m w j瞛yku 篡dowskim, cmentarz ma bardzo bogat histori, ale jedno stwierdzam z absolutn pewno軼i - nie by這 tam "macewos". Taki cmentarz by jedyny w Polsce. By貫m tam kilkakrotnie, bowiem na tym cmentarzu spoczywaj moi pradziadowie, poniewa w tamtych czasach w Mielniku nie by這 kirkutu. Powsta dopiero w 1863 roku, prawdopodobnie w okresie powstania styczniowego, kiedy to poleg這 du穎 砰d闚.

Jeszcze o Mielniku: nie wspomniano w tym artykule o "pomniku", kt鏎y stoi niedaleko rynku, wok馧 niego wznosz si ruiny starej twierdzy i ko軼io豉. Sta te 豉dny budynek z ma陰 sal zbudowany przez Rosjan na cze嗆 st逝mienia powstania styczniowego. W豉dze polskie zniszczy造 go w latach 1934-35 roku prawie doszcz皻nie. By造 kierownik szko造 powszechnej w Mielniku pan Antoni Sierpowski pisa histori Mielnika. Przez wiele godzin rozmawia z moim ojcem i starcami miasta, zwiedza cmentarz, ustala poszczeg鏊ne daty z nagrobk闚 i z archiw闚. Pami皻am jak z moim ojcem odwiedzili star 豉幡i nad rzek, a daty wyryte na kamieniach 鈍iadczy造, 瞠 istnieje ona od 200 lat. W polskiej encyklopedii niewiele miejsca po鈍i璚ono Mielnikowi, wspomniano o zjazdach Polsko-Litewskich, kt鏎e odbywa造 si w halach pod dachami, gdzie przechowywano w okresie zimy glin. Historia niewiele po鈍ieci豉 miejsca Mielnikowi, nie wiadomo te czy praca pana Sierpowskiego ujrza豉 鈍iat這 dzienne.

Tragiczny by koniec 砰d闚 mielnickich. M鎩 syn odwiedzi Mielnik, przywi霩 zdj璚ia ulic, dom闚, synagogi i zrujnowanego cmentarza. Ten obraz minionej przesz這軼i wstrz御n掖 mn do g喚bi. Mimo tych uwag wyra瘸m g喚bokie uznanie za zamieszczony na waszych 豉mach artyku. Jest to dla mnie i my郵, 瞠 jeszcze dla wielu bezcenn pami徠k.

M. KOWAL
Melbourne

powr鏒 do strony g堯wnej