Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
GRODZISK MAZOWIECKI

Cmentarz żydowski w Grodzisku Mazowieckim założono na gruntach pomiędzy drogami wiodącymi do Błonia i Rokitna, później ta ostatnia szosa została nazwana ulicą Żydowską. Miejsce zlokalizowane jest w sąsiedztwie dworca kolejowego. Nekropolia powstała w drugiej połowie XVIII w. na podstawie zgody udzielonej grodziskiemu kahałowi przez proboszcza ks. Jana Klemensa Mokronoskiego. Żydom zezwolono grzebać zmarłych "za miastem, na polu wyznaczonem, skromnie, bez pompy i przepychu".

Pierwotnie wejście znajdowało się od strony zachodniej. Prawdopodobnie przy bramie zbudowano nieduży dom przedpogrzebowy. W 1845 r. kosztem "541 srebrnych rubli i 83 kopiejek" cmentarz otoczono drewnianym płotem. Cmentarz zajmował wtedy działkę o wymiarach 104 m x ok. 72-74 m. Pod koniec XIX wieku teren poszerzono, dokupując od strony północnej działkę o długości około 70 metrów. W tym samym okresie zbudowano murowane ogrodzenie, przesuwając jednocześnie bramę w kierunku północnym. W 1929 r. oraz 1934 r. dokonano kolejnych zakupów ziemi w celu powiększenia cmentarza. Ostatecznie długość działki cmentarnej wyniosła około 310 metrów, a jej szerokość w węższym, północnym krańcu - około 62 metrów.

Plan okolic Grodziska Mazowieckiego z 1839 roku z zaznaczeniem cmentarza żydowskiego
Lokalizacja cmentarza na Topograficznej Karcie Królestwa Polskiego z 1839 roku

Do czasu powstania cmentarza na Bródnie, grodziski bejt kwarot służył jako miejsce pochówku także dla warszawskich Żydów. Jego wartość podkreślał Majer Bałaban, pisząc w 1929 r.: "Chcąc zbadać historię warszawskiej gminy żydowskiej przed założeniem cmentarza na Pradze, musimy dokładnie przestudiować epitafia w Grodzisku lub Sochaczewie".

Podczas I wojny światowej cmentarz uległ częściowej dewastacji . Grodziski ksiądz Mikołaj Bojanek zapisał, iż "kierkut ograbiono i zbezczeszczono". W 1922 r. przeprowadzono prace restauracyjne, między innymi naprawiając ogrodzenie. W latach II wojny światowej część nagrobków na rozkaz Niemców wykorzystano do prac budowlanych. Rozebrano także ceglane ogrodzenie. W tym czasie na cmentarzu odbywały się pochówki. W dniu 30 września 1944 r. na cmentarzy rozstrzelano trzy osoby, z których przynajmniej jedna była pochodzenia żydowskiego. Niewykluczone, że ciała ofiar pogrzebano w pobliżu miejsca egzekucji.

Proces dewastacji trwał także po wojnie. Jeszcze w latach czterdziestych cmentarz przekazano Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska", która przetrzymywała tu maszyny i materiały budowlane. W 1953 r. Urząd do Spraw Wyznań wyraził zgodę na "rozbiórkę walącego się ogrodzenia cmentarza żydowskiego w Grodzisku Maz. (....) i użycie uzyskanego z rozbiórki materiału na cele budowlane pod warunkiem przeniesienia pozostałych nagrobków w jedno miejsce i oparkanienia tej części cmentarza siatką. Należy jednocześnie wystąpić z wnioskiem (.....) o zamknięcie cmentarza i przeznaczenie placu na zieleniec". Z czasem większość terenu zajęły różne firmy, między innymi składnica złomu. Na ogołoconym z nagrobków placu, wśród stert złomu, znalazła się oryginalna, ceglana brama cmentarza, z tablicą upamiętniającą finansowy udział amerykańskich Żydów wywodzących się z Grodziska Mazowieckiego w restauracji cmentarza w 1922 r. Wyryto na niej napis: "Grodziski Związek Zapomogowy z Nowego Jorku. Rok 5682. Dnia 6 lipca 1922 roku".

Do dziś zachowało się kilkadziesiąt macew - większość z nich jest potłuczona i poprzewracana

W 1984 r. wizytator z oddziału Państwowej Służby Ochrony Zabytków stan cmentarza scharakteryzował następująco: "Stan bardzo zły, zaniedbany. Nagrobki porośnięte trawą, krzakami, częściowo zasypane śmieciami. Płyty porozbijane, poprzewracane. Przy magazynie wysypisko śmieci. Nagrobki są rozkradane".

Przez wiele lat działacze Społecznego Komitetu Odbudowy i Rekonstrukcji Cmentarza Żydowskiego w Grodzisku zabiegali o powstrzymanie postępującej destrukcji cmentarza. Plany te udało się zrealizować w 1988 roku, kiedy dzięki finansowej pomocy władz miasta oraz organizacji żydowskich naprawiono ogrodzenie. Bramę wejściową ustawiono od strony ul. Żydowskiej. W dniu 27 lutego 1996 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków.

W 2002 r. na terenie jednej z posesji przy ul. 3 Maja odnaleziono kilkadziesiąt macew, wykorzystanych podczas wojny do utwardzenia podwórka kamienicy, zajętej wowczas przez żołnierzy Wehrmachtu. Z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Grodzisku Mazowieckim, płyty nagrobne wydobyto i przewieziono na cmentarz.

Od 2009 r. cmentarzem opiekuje się grupa lokalnych społeczników, m.in. Robert Augustyniak i Łukasz Nowacki. Z ich inicjatywy w 2009 r. na cmentarz przewieziono macewy, użyte jako utwardzenia podwórza gmachu dawnego Urzędu Bezpieczeństwa przy ul. Traugutta. Cmentarz jest okresowo porządkowany.

W 2013 r., dzięki staraniom autora niniejszego tekstu oraz Roberta Augustyniaka, na bramie umieszczono tablicę upamiętniającą Izaaka Bąka - żołnierza Wojska Polskiego, poległego w 1939 r. i pochowanego na tym cmentarzu. Sponsorem tablicy był Herman Storick z Larchmont. W 2017 r., z inicjatywy tego samego zespołu, obok zamocowano tablicę z napisem: "Na tym cmentarzu został pochowany Raw Elimelech Szapira syn Chaima Meira Jechiela z Mogielnicy, cadyk w Grodzisku Mazowieckim, autor ksiąg Imrej Elimelech i Diwrej Elimelech. Odszedł 1 nisan 5652 r. (29 marca 1892 r.). Niech dusza jego związana będzie w wieniec życia wiecznego".

W 2014 r. w projekcie planu zagospodarowania przestrzennego Grodziska Maz., pozbawiony nagrobków teren cmentarza przeznaczono pod "zabudowę mieszkaniową wielorodzinną". Plan zagospodarowania przestrzennego nie przewidywał również zabezpieczenia przedwojennej bramy cmentarnej. Po protestach społeczników projekt zagospodarowania zmieniono.

W 2016 r. władze Grodziska Maz. doprowadziły do likwidacji punktu skupu złomu i wydzierżawiły teren od właściciela. W kolejnych miesiącach rozebrały jego ogrodzenie i część zabudowań. Plany wykupienia przez miasto działki cmentarnej jak dotąd nie zostały zrealizowane, ze względu na spór sądowy toczący się między spółką będącym obecnym użytkownikiem a Gminną Spółdzielnią

.W 2018 r. władze miasta zleciły ułożenie kamiennych głazów na granicy cmentarza, tym samym ograniczając nielegalne parkowanie na grobach.

Klucz do bramy cmentarnej jest przechowywany w Ośrodku Kultury Gminy Grodzisk Mazowiecki.

Częściowy spis zachowanych macew jest dostępny na stronie https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/g/412-grodzisk-mazowiecki/115-pamiec-w-kamieniu/13680-cmentarz-zydowski-w-grodzisku-mazowieckim-ul-zydowska

tekst & zdjęcia: Krzysztof Bielawski
Źródło:
Bergman?E., Cmentarz żydowski w Grodzisku Mazowieckim. Studium historyczno-konserwatorskie wykonane na zlecenie Stołecznej Pracowni Dokumentacji Dóbr Kultury, mps w archiwum Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Warszawie, Warszawa 1990.
Laskowska-Adamowicz M., Grodzisk Mazowiecki, [w:] Województwo mazowieckie. Cmentarze żydowskie. Weryfikacja zasobu wykonana przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, red. M. Rymkiewicz, I. Kosyl, [kps] Warszawa 2018.
Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945: województwo stołeczne warszawskie, Warszawa 1988.

Więcej informacji o cmentarzu w Grodzisku Maz. znajdziesz na witrynie: WE REMEMBER JEWISH GRODZISK MAZOWIECKI! Warto też zapoznać się z treścią książki The Jewish Cemetery of Grodzisk Mazowiecki. Jej wersję w pliku PDF (19 MB) można pobrać tutaj.
macewa macewa macewa macewa
Macewa Icchaka Wolbruma syna Benjamina,
zm. 6 VI 1884 r.
Macewa Jakuba Joszuy syna Chaima,
zm. 18 VIII 1884 r.
Macewa Jechiela
syna Meira,
zm. 2 V 1912 r.
Macewa Nechamy Krajmy córki Awrahama Chaima,
zm. 11 VI 1889 r.
Macewa Sary Cheny Szydly, córki Dowa,
zm. 9 VII 1929 r.
macewa Lei Rozenbojm córki Mosze,
zm. 8 II 1933 r.
macewa Mindel Ojerman, córki Eliezera,
zm. 9 XI 1928 r.
Macewa Lei Ajzner
córki Cwi,
zm. 4 IV 1881 r.
Macewa Herczki Zawower, zm. 13 II 1905 r.
Macewa Chaima
M. Goldfarba, syna Awrahama, zm. 6 V 1912 r.
Macewa Gołdy Lei Goldfarb, zm. w 1896 r.
podczas porodu
Inskrypcje nieczytelne
córka Józefa,
zm. 7 II 1884 r.
Poszukujemy wszelkich informacji o tym cmentarzu: jego historii, wyglądzie przed wojną i po jej zakończeniu, procesie dewastacji, nagrobkach znajdujących się poza cmentarzem.
Korespondentom gwarantujemy dyskrecję.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas