Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
GΜG紟 (niem. Glogau)

砰dzi w G這gowie posiadali prawdopodobnie cztery miejsca poch闚ku. Najstarszy cmentarz funkcjonowa przypuszczalnie ju w XIII w., o czym mo瞠 鈍iadczy zapis w przywileju ksi璚ia Henryka III G這gowczyka z 1274 r. lub 1299 r., ustanawiaj帷y kar za sprofanowanie lub zdewastowanie cmentarza 篡dowskiego. Lokalizacja tego cmentarza (o ile w og鏊e istnia) nie jest znana - wed逝g historyk闚 m鏬 znajdowa si w pobli簑 pierwszej ulicy 篡dowskiej przy drodze do Brzostowa lub na terenie dzisiejszego 這篡ska Odry.

Drugi cmentarz 篡dowski powsta w pierwszej po這wie XVII w., na mocy zgody udzielonej przez cesarza Ferdynanda II Israelowi Benedictowi i Michaelowi Sachsowi. Za這穎no go przy drodze do Biechowa, obok spichrza Zehnerschauer. Wiadomo, 瞠 przy cmentarzu sta niewielki budynek (zapewne dom przedpogrzebowy lub mieszkanie str騜a). Podatek od cmentarza gmina 篡dowska uiszcza豉 dow鏚cy zamku. Wed逝g przypuszcze Marcusa Branna, cmentarz ten m鏬 zosta zamkni皻y oko這 1666 r. w zwi您ku z rozbudow fortyfikacji miejskich.

W 1666 r. 砰dzi z G這gowa kupili od w豉軼icielki Bojanowa i Kamiony von Reischewitz dzia趾 na kolejne miejsce poch闚ku, po這穎n przy fosie miejskiej od strony Odry. Powierzchnia cmentarza by豉 sukcesywnie powi瘯szana - kolejne zakupy gruntu (oprotestowywane przez chrze軼ija雟kich mieszczan) nast徙i造 mi璠zy innymi w 1685 r., 1716 r. i 1721 roku. Pomimo zakazu na cmentarzu chowano tak瞠 zmar造ch spoza G這gowa.

Cmentarz na mapie G這gowa z 1906 roku (廝鏚這: www.mapywig.org)

W 1740 r. cmentarz uleg znacznej destrukcji w trakcie przygotowa do obl篹enia miasta podczas pierwszej wojny 郵御kiej. Do zniszcze dosz這 tak瞠 w 1813 r., kiedy podczas wojny nagrobki wykorzystano do wzmacniania fortyfikacji. W 1857 r. zacz窸a si stopniowa likwidacja cmentarza, spowodowana mi璠zy innymi budow linii kolejowej do Leszna. Wiadomo, 瞠 m.in. w 1857 r. ekshumowano oko這 300 zmar造ch, a w 1906 r. - 106 grob闚. Obecnie w miejscu cmentarza, mi璠zy ul. Nadodrza雟k i mostem kolejowym, znajduje si elektrownia miejska zbudowana w latach 1906-1907 oraz wsp馧czesne budynki biurowe.

Najm這dszy cmentarz 篡dowski w G這gowie powsta w po這wie XIX w. w po逝dniowej cz窷ci miasta, przy wytyczonej p騧niej K顤ner Strasse. W 1939 r. zajmowa dzia趾 na planie zbli穎nym do prostok徠a o powierzchni 1,10 ha, by otoczony murem o wysoko軼i 1,80 m. W p馧nocno-zachodnim naro積iku znajdowa si dom przedpogrzebowy i mieszkanie dozorcy. Na podstawie fotografii ze zbior闚 rodzinnych Omriego Lernaua mo積a wnioskowa, 瞠 na cmentarzu znajdowa造 si nagrobki o zr騜nicowanych formach, wykonane z m.in. z granitu i marmuru, niekt鏎e okolone metalowymi ogrodzeniami.

G這g闚 - aleja lipowa na zniszczonym cmentarzu 篡dowskim
Gr鏏 Paula Lernaua (autor nieznany, fotografia ze zbior闚 O. Lernau'a)
W 1939 r. cmentarz sta si w豉sno軼i Zrzeszenia 砰d闚 w Niemczech (niem. Reichsvereinigung der Juden in Deutschland) - stowarzyszenia prawa cywilnego, do kt鏎ego przynale積o嗆 by豉 przymusowa. W 1943 r., po rozwi您aniu Zrzeszenia, obiekt zaj窸o gestapo. Dom przedpogrzebowy przeznaczono na magazyn dokument闚. Podobnie jak w przypadku innych cmentarzy 篡dowskich w III Rzeszy, w豉dze podj窸y starania na rzecz sprzeda篡 dzia趾i i znajduj帷ych si na niej nagrobk闚 i zabudowa. Nadprezydent G鏎nego 奸御ka zaakceptowa wniosek NSDAP o pomieszczenie na cmentarzu budynk闚 pomocniczych oraz sprzeda nagrobk闚 zak豉dom kamieniarskim za 3480 RM. Planowano tak瞠 rozbi鏎k muru i wykorzystanie ceg造 do cel闚 obronnych. Do ko鎍a wojny dzia趾a cmentarna nie zosta豉 sprzedana. Podczas walk w 1945 r. cz窷ciowo uszkodzone zosta造 zabudowania cmentarne.
Cmentarz na mapie G這gowa z 1919 roku (廝鏚這: www.mapywig.org)

26 kwietnia 1956 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G這gowie przyj窸o uchwa喚 o zamkni璚iu cmentarza, kt鏎 nast瘼nie przes豉no do w豉dz wojew鏚zkich i Ministerstwa Gospodarki Komunalnej. 10 marca 1961 r. MGK wyda這 zarz康zenie o zamkni璚iu 668 cmentarzy w wojew鏚ztwie zielonog鏎skim, w tym tak瞠 cmentarza 篡dowskiego w G這gowie przy ul. Sienkiewicza.

W 1966 r. w zwi您ku z planami budowy osiedla mieszkaniowego G這g闚 II, w豉dze wyst徙i造 z wnioskiem o przedterminow likwidacj cmentarza (ustawa o cmentarzach nak豉da豉 obowi您ek ochrony grob闚 przez 40 lat od ostatniego pochowania zw這k, z mo磧iwo軼i skr鏂enia tego okresu "w przypadkach wyj徠kowej potrzeby ze wzgl璠闚 u篡teczno軼i publicznej, obrony Pa雟twa lub dla wykonania narodowych plan闚 gospodarczych"). Urz康 do Spraw Wyzna pocz徠kowo oponowa, twierdz帷, 瞠 posiada "dane 鈍iadcz帷e o skwapliwym wykorzystaniu likwidacji cmentarzy 篡dowskich przez zagraniczne o鈔odki do szerzenia propagandy wrogiej wobec polityki narodowo軼iowej i wyznaniowej w PRL". Ostatecznie w豉dze centralne wyda造 zgod. W kolejnych latach cmentarz zosta zabudowany. Jego teren zaj窸y bloki mieszkalne (na prze這mie lat 60. wzniesiono dwa bloki przy ul. 好iadeckich oraz jeden przy ul. Sienkiewicza, nast瘼nie gara瞠) i szeregowe domy jednorodzinne oraz Szko豉 Podstawowa Nr 7. Naziemne 郵ady cmentarza uleg造 zatarciu, we wschodniej cz窷ci pozosta fragment dawnej alei cmentarnej z czterema drzewami.

G這g闚 - przybli穎ne granice cmentarza 篡dowskiego
G這g闚 - aleja lipowa na zniszczonym cmentarzu 篡dowskim G這g闚 - plac zabaw na zniszczonym cmentarzu 篡dowskim G這g闚, cmentarz komunalny - gr鏏 19 os鏏 ekshumowanych z cmentarza 篡dowskiego
Przybli穎ne granice cmentarza
Aleja cmentarna
ze starodrzewem
Plac zabaw
na cmentarzu
Cmentarz komunalny,
gr鏏 ekshumowanych
z cmentarza 篡dowskiego

W 1968 r. w zwi您ku z budow osiedla dokonano ekshumacji os鏏 pochowanych przed up造wem 40 lat, ich szcz徠ki z這穎no w skrajnej kwaterze cmentarza komunalnego. Byli to:

Ruth Gruber (ur. 11.08.1911 - zm. 25.05.1934)
Emil Methis (ur. 26.05.1853 - zm. 15.04.1937)
Siegbert Kornblum (ur. 07.09.1866 - zm. 17.07.1934)
Adolf Hauck (ur. 29.09.1863 - zm. 19.08.1933)
Julius Feilchenfeld (ur. 19.03.1858 - zm. 02.12.1932)
Pauline Stein (ur. 21.05.1854 - zm. 30.05.1929)
Kathinka Peisach (ur. 10.06.1850 - zm. 10.01.1937)
Berta Peisach (ur. 05.02.1884 - zm. 01.01.1937)
Ludwig Jakubowski (ur. 03.04.1868 - zm. 17.01.1930)
Betty Peilarh (ur. 05.02.1886 - zm. 1.01.1937)
Therese Salzmann (ur. 29.10.1848 - zm. 28.08.1933)
Berta Cohn (ur. 28.02.1866 - zm.3.02.1932)
Coylia Jacubowski (ur. 23.04.1857 - zm. 27.02.1933)
Louis Jacubowski (ur. 04.04.1859 - zm. 08.04.1935)
Fritz Pinner (ur. 09.09.1869 - zm. 25.02.1932)
Siegfried Frost (ur. 17.07.1870 - zm. 09.05.1931)
Calylie Breslauer (ur. 24.09.1841 - zm. 02.09.1930)
Herbert Neustadt (ur. 2.03.1890 - zm. 03.01.1932)
Flora Sachs (ur. 17.05.1847 - zm. 19.01.1929)

W ostatnich dekadach w r騜nych punktach miasta odnaleziono liczne nagrobki i ich destrukty. Mi璠zy innymi 7 kwietnia 2017 r. cz這nkowie G這gowskiego Ruchu Odkrywc闚 Tajemnic zabezpieczyli kilkadziesi徠 fragment闚 macew znalezionych w lesie w okolicach G這gowa. Cz窷 nagrobk闚 - m.in. m.in. Rojzel 穎ny Hircla (?), zm. 1 marca 1814 r. - znajduje si w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w G這gowie. Odpisy inskrypcji sze軼iu zaginionych macew, datowanych na lata od 1675 r. do 1733 r. - zamie軼i M. Wodzi雟ki w ksi捫ce Hebrajskie inskrypcje na 奸御ku XIII - XVIII wieku.

W 2018 r. ulicy biegn帷ej przez 鈔odek cmentarza nadano nazw Ireny Sendlerowej.

Po膨dane by這by: ustalenie i oznaczenie granic terenu cmentarza oraz wzniesienie w jego miejscu lapidarium z wykorzystaniem odnalezionych nagrobk闚.

Tekst: K. Bielawski
Zdj璚ia: Damian Szczepanowski
毒鏚這:
Archiwum Akt Nowych, Urz康 do Spraw Wyzna, sygn. 75/32, Sprawa cmentarza w G這gowie, k. 64-68; Ministerstwo Gospodarki Komunalnej, sygn. 9/62, Decyzje o zamkni璚iu cmentarzy i przeznaczeniu ich na inny cel w wojew鏚ztwie zielonog鏎skim, k. 51.
F.D. Lucas, M. Heitmann, 砰dzi g這gowscy. Dzieje i kultura, G這g闚 2013, s. 225-232.
F. Po這mski, Zaw豉szczenie i sprzeda cmentarzy 篡dowskich w latach II wojny 鈍iatowej na 奸御ku. Ze studi闚 nad prawem w豉sno軼i w III Rzeszy, [w:] Studia nad faszyzmem i zbrodniami hitlerowskim, t. XI, red. K. Jonca, Wroc豉w 1987, s. 313.
B. Samorek, Karta ewidencyjna obiektu, [online] http://sit.glogow.pl/GEZN/karta.asp?nr_ew=237 [dost瘼: 16.05.2020].
T. W這darczyk, Z historii 砰d闚 w regionie legnickim, Warszawa 2016, s. 38.
M. Wodzi雟ki, Hebrajskie inskrypcje na 奸御ku XIII - XVIII wieku, Wroc豉w 1996, s. 259-272.

Fragment macewy z cmentarza 篡dowskiego w G這gowie Fragment macewy z cmentarza 篡dowskiego w G這gowie Fragment macewy z cmentarza 篡dowskiego w G這gowie Fragment macewy z cmentarza 篡dowskiego w G這gowie
Fragmenty macew odnalezione w Zaborni
Poszukujemy wszelkich informacji o tych cmentarzach: ich historii, procesie dewastacji, nagrobkach znajduj帷ych si poza cmentarzem. Korespondentom gwarantujemy dyskrecj.
Teksty i zdj璚ia s chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materia堯w mo磧iwe wy陰cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas